Najstarsze ślady wsi w źródłach.
Gdy szuka się początków Konradówki koło Chojnowa, bardzo szybko pojawia się tajemniczy rok 1101. Data powtarzana jest w materiałach dotyczących miejscowego kościoła i na pierwszy rzut oka mogłaby przesuwać początki udokumentowanej historii wsi aż na początek XII wieku.
Problem w tym, że historia wymaga czegoś więcej niż powtarzanej daty.
W przypadku roku 1101 nie udało nam się dotychczas odnaleźć średniowiecznego dokumentu, jego regestu ani dawnego odpisu. Współczesny portal chojnow.pl, opisując kościół św. Michała Archanioła w Konradówce, sam zaznacza, że data 1101 miała — według przekazów ustnych — znajdować się na jednym z filarów dawnej świątyni. Ta świątynia spłonęła w 1829 roku.
Rok 1101 pozostaje więc na obecnym etapie pięknym i wartym zbadania elementem miejscowej tradycji. Dokumentalną opowieść o Konradówce trzeba rozpocząć później.
I tutaj pojawia się rok 1288.
CONRADI VILLA – ROK 1288
Jednym z najcenniejszych źródeł do badania średniowiecznych dziejów okolic Chojnowa jest wydana w 1869 roku Chronik der Stadt Haynau in Schlesien Theodora Scholza. Haynau to przedwojenna niemiecka nazwa Chojnowa.
Scholz nie tworzył swojej kroniki wyłącznie na podstawie wcześniejszych opowieści. We wstępie wyjaśnił, że dokładnie przeszukał miejskie archiwum Chojnowa, do którego magistrat umożliwił mu swobodny dostęp. Korzystał również z materiałów ówczesnego Królewskiego Archiwum Państwowego we Wrocławiu. W pracy pomagał mu między innymi znany badacz dziejów Śląska Colmar Grünhagen, wówczas archiwista państwowy we Wrocławiu.
W części dotyczącej miejscowości położonych wokół Chojnowa Scholz zamieścił niezwykle krótki, ale bardzo znaczący zapis:
„Konradsdorf — Conradi villa”.
Dalej informuje, że 12 sierpnia 1288 roku książę Henryk V ufundował szpital św. Mikołaja w Legnicy i przeznaczył na jego utrzymanie między innymi siedem szefli zboża czynszowego pochodzącego z młyna w „Conradi villa”.
To właśnie jest najstarsza znana nam obecnie wzmianka, którą udało się jednoznacznie połączyć z Konradówką pod Chojnowem w źródłach dostępnych do weryfikacji online.
Jej znaczenie jest większe, niż mogłoby się wydawać.
Dokument nie wspomina jedynie nazwy wsi. Mówi o młynie. Oznacza to, że w 1288 roku Conradi villa była już funkcjonującą osadą posiadającą element infrastruktury gospodarczej, z którego pobierano określone świadczenie w zbożu. Młyn był obiektem wystarczająco dochodowym, aby związane z nim świadczenie mogło stać się częścią książęcego uposażenia instytucji dobroczynnej w Legnicy.
Nie oznacza to oczywiście, że Konradówka powstała w 1288 roku. Dokument potwierdza jedynie, że wtedy już istniała. Jej początki mogą być wcześniejsze.
CO OZNACZA NAZWA CONRADI VILLA?
Forma „Conradi villa” jest łacińska. „Conradi” jest formą imienia Conradus — Konrad, natomiast średniowieczne „villa” oznacza tutaj wieś, osadę lub posiadłość ziemską.
Nazwę można więc rozumieć jako „wieś Konrada” albo „posiadłość Konrada”.
Późniejsze niemieckie „Konradsdorf” zachowuje właściwie tę samą konstrukcję: Konrads-dorf, czyli „wieś Konrada”.
Kim był ów Konrad?
Na razie nie wiemy. Samo podobieństwo nazwy nie uprawnia do wskazania konkretnej osoby. To jeden z tych momentów, w których warto pozostawić w historii znak zapytania, zamiast zapełniać lukę atrakcyjną legendą...
Co ciekawe, baza Kartenmeister, opracowana dla dawnych miejscowości niemieckich Europy Środkowej, identyfikuje właśnie Konradsdorf w dawnym powiecie Goldberg-Haynau jako dzisiejszą Konradówkę i także podaje formę „Conradi Villa 1288”. Dzięki temu możemy dodatkowo kontrolować, czy nie pomyliliśmy naszej miejscowości z którąś z kilku innych śląskich wsi noszących w przeszłości nazwę Konradsdorf.
Ta ostrożność jest bardzo potrzebna. W internecie istnieją materiały dotyczące innego Konradsdorfu, dzisiejszej Konradowej koło Nysy. To zupełnie inna miejscowość, należąca dawniej do powiatu Neisse i rejencji opolskiej.
Nas interesuje wyłącznie Konradsdorf w dawnym Kreis Goldberg-Haynau, położony tuż obok Haynau, czyli dzisiejszego Chojnowa.
1299 – POJAWIA SIĘ PIERWSZY ZNANY MIESZKANIEC?
Jedenaście lat po wzmiance o młynie pojawia się kolejny wyjątkowo wartościowy zapis.
Scholz opisuje dokument z 1299 roku, który określa jako najstarszy dokument dawnego miejskiego archiwum Chojnowa. Dotyczył on spraw kościelnych w samym Chojnowie, jednak na liście świadków znalazła się osoba z sąsiedniej Konradówki.
Autor zapisał:
„Pfarrer Johannes von Konradsdorf (de cunradi villa)”.
Czyli: proboszcz Johannes z Konradsdorfu, „de cunradi villa”.
Dokument ten Scholz datuje na 31 marca 1299 roku.
Johannes jest więc jednym z pierwszych mieszkańców Konradówki, których możemy uchwycić z imienia w zachowanym przekazie źródłowym.
Jego tytuł jest równie ważny jak jego imię.
Skoro Johannes występuje jako proboszcz z Konradówki, pod koniec XIII wieku musiała funkcjonować tam miejscowa organizacja kościelna. Sam dokument nie odpowiada jeszcze na pytanie o datę budowy pierwszego kościoła. Nie można również na jego podstawie automatycznie datować na XIII wiek świątyni, która przetrwała aż do pożaru z 1829 roku. Budynki kościelne przez stulecia przebudowywano, powiększano i zastępowano kolejnymi.
Mamy jednak mocny dowód na obecność miejscowego duchownego już w 1299 roku.
TAJEMNICZY ROK 1293
Między dokumentami z 1288 i 1299 roku znajduje się jeszcze jeden interesujący trop.
W zestawieniu dawnych właścicieli dóbr okolic Chojnowa Scholz umieścił:
„Konradsdorf. 1293 Bromislaw Budzwoy”.
Z kolei współczesny opis kościoła w Konradówce wspomina znajdujący się w dawnej świątyni nagrobek właściciela miejscowości, określonego jako Boleslaus von Busewoy, z datą 1293.
Czy Bromislaw Budzwoy i Boleslaus von Busewoy to ta sama osoba? Czy dziewiętnastowieczny zapis Scholza opierał się właśnie na dawnym nagrobku? A może mamy do czynienia z dwoma różnymi przekazami, które z czasem zostały ze sobą połączone?
Na obecnym etapie pozostawiamy to pytanie otwarte...
Odpowiedź może kryć się w starych inwentaryzacjach kościoła, dziewiętnastowiecznych opisach zabytków Śląska albo dokumentacji sporządzonej przed zniszczeniem dawnej świątyni. Szczególnie ważnym źródłem będzie tu praca Hansa Lutscha Die Kunstdenkmäler des Reg.-Bezirks Liegnitz z 1891 roku. W spisie miejscowości znajduje się osobny wpis „Konradsdorf, ev. Kirche”, czyli „Konradsdorf, kościół ewangelicki”, na stronie 316.
Ten wątek zasługuje na oddzielne śledztwo.
KONRADÓWKA I CHOJNÓW – 1325
Kilkadziesiąt lat po pierwszej wzmiance źródła pokazują Konradówkę coraz wyraźniej jako część lokalnej sieci majątkowej związanej z Chojnowem.
16 lipca 1325 roku książę Bolesław przekazał mieszczanom chojnowskim wieś Ueberschaar oraz półtora łana ziemi położonego w Konradsdorfie. Scholz wyraźnie zaznacza, że Konradówka leżała w chojnowskim okręgu.
Cztery lata później pojawia się następny dokument.
8 czerwca 1329 roku książę przekazał mieszczanom Chojnowa dwa maltery jęczmienia, które corocznie otrzymywał ze spuścizny Hermanna Buchheimera w Konradsdorfie. Zastrzegł przy tym możliwość odkupienia tego dochodu za dwanaście marek.
Są to pozornie suche informacje gospodarcze. Dla badacza historii wsi mają ogromną wartość.
Dzięki nim widzimy ziemię, świadczenia zbożowe, konkretnych ludzi, prawa własności i relacje między księciem, Chojnowem a okolicznymi dobrami. Wieś przestaje być jedynie nazwą na mapie.
JAKA BYŁA KONRADÓWKA U SCHYŁKU XIII WIEKU?
Z kilku krótkich zapisów można złożyć ostrożny, ale bardzo ciekawy obraz.
Przed 12 sierpnia 1288 roku istniała osada nazywana po łacinie Conradi villa. Działał w niej młyn, z którego pobierano świadczenie w zbożu. W 1299 roku znany jest Johannes, proboszcz z Conradi villa. Na początku XIV wieku źródła pokazują ziemię i dochody z Konradsdorfu jako przedmiot książęcych nadań i transakcji związanych z pobliskim Chojnowem.
To dużo jak na niewielką średniowieczną wieś.
Jednocześnie wciąż więcej pozostaje do odkrycia.
Nie znamy daty jej powstania. Nie wiemy, kim był Konrad, od którego prawdopodobnie pochodziła nazwa. Nie mamy jeszcze wystarczających podstaw, aby przyjąć rok 1101 jako datę historyczną. Nie został też na tym etapie rozstrzygnięty problem osoby zapisanej w 1293 roku jako Bromislaw Budzwoy oraz Boleslaus von Busewoy.
I właśnie tutaj zaczyna się najciekawsza część historii...
Bo dobra historia miejscowości powstaje nie przez przepisywanie kolejnych internetowych stron, lecz przez powrót do dokumentów i sprawdzanie, skąd właściwie wzięło się każde nazwisko, każda data i każda opowieść.
Dla Konradówki taką pierwszą pewną ścieżkę wyznaczają dziś dwa słowa zapisane po łacinie:
Conradi villa.
A obok nich data:
12 sierpnia 1288 roku.
Źródła [dostęp 11.08.2026 r.]
- Theodor Scholz, „Chronik der Stadt Haynau in Schlesien”, Haynau 1869 — najważniejsze odkryte źródło pośrednie; zawiera wzmianki 1288, 1299, 1325, 1329 oraz wykaz dawnych właścicieli. Autor deklaruje pracę na archiwum miasta Chojnowa i materiałach Staatsarchiv Breslau. https://archive.org/details/dbc.wroc.pl.012217 Pełny tekst OCR, w którym można wyszukiwać nazwiska i miejscowości: https://archive.org/stream/dbc.wroc.pl.012217/012217_djvu.txt Egzemplarz Dolnośląskiej Biblioteki Cyfrowej: https://dbc.wroc.pl/dlibra/doccontent?id=11569
- Winfried Irgang, „Schlesisches Urkundenbuch”, t. 5: 1282–1290, Böhlau 1993 — najważniejsza współczesna edycja naukowa do sprawdzenia dokumentu z 1288 roku. DDB udostępnia obecnie dane bibliograficzne i spis treści, a nie pełny tom. https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/item/3JO7WI26KN3OO5GZA6UA7XWWJMKYNT24 Google Books: https://books.google.com/books/about/1282_1290.html?id=2M8qAQAAMAAJ
- „Schlesisches Urkundenbuch”, t. 6: 1291–1300 — podstawowe naukowe miejsce do sprawdzania dokumentów z 1293 i 1299 roku. https://books.google.com/books/about/Schlesisches_Urkundenbuch.html?id=n9cbnKGRgVMC
- Kartenmeister — rekord dotyczący właściwego Konradsdorfu, czyli dzisiejszej Konradówki koło Chojnowa. Podaje m.in. „Conradi Villa 1288”, Kreis Goldberg-Haynau oraz położenie około 1,9 km od dawnego Haynau. To baza pomocnicza, szczególnie cenna do identyfikacji miejscowości, lecz nie zastępuje dokumentu źródłowego. https://www.kartenmeister.com/preview/City.asp?CitNum=34313
- Meyers Gazetteer — historyczny leksykon miejscowości Cesarstwa Niemieckiego; prawidłowy Konradsdorf w Kreis Goldberg-Haynau, Regierungsbezirk Liegnitz. Bardzo przydatny później do historii administracyjnej, parafialnej i demograficznej. https://www.meyersgaz.org/place/11040012
- Hans Lutsch, „Die Kunstdenkmäler des Reg.-Bezirks Liegnitz”, Breslau 1891. Bardzo ważna dawna inwentaryzacja zabytków. W tomie znajduje się osobny wpis dotyczący kościoła ewangelickiego w Konradsdorfie. https://archive.org/details/diekunstdenkmle00lutsgoog Pełny OCR: https://archive.org/stream/bub_gb_sfQ4uF-CrI8C/bub_gb_sfQ4uF-CrI8C_djvu.txt Zbiór w Śląskiej Bibliotece Cyfrowej: https://sbc.org.pl/en/dlibra/publication/768779/verzeichnis-der-kunstdenkmaler-der-provinz-schlesien
- Chojnow.pl, „Kościół Świętego Michała Archanioła w Konradówce”. To opracowanie popularne, a nie wydawnictwo źródłowe. Jest jednak bardzo ważne jako zbiór lokalnych tropów: 1101, nagrobek z 1293, ambona z 1590, pożar 1829, dokumenty z kapsuły czasu. Każdy ze starszych faktów warto teraz osobno weryfikować. https://chojnow.pl/news/news/view/id/114
- Polskie Zabytki — pałac w Konradówce. Przyda się przy późniejszym artykule o rodzinie von Liedlau i majątku; portal wiąże budowę pałacu z Heinrichem von Liedlau i rokiem 1701. Źródło pomocnicze wymagające kontroli w starszej literaturze. https://www.polskiezabytki.pl/m/obiekt/610/Konradowka/
- Territorial.de — Amtsbezirk Konradsdorf. Bardzo użyteczne przy historii administracyjnej XIX i XX wieku; dokumentuje utworzenie Amtsbezirk Conradsdorf w 1874 roku i późniejsze zmiany administracyjne. https://www.territorial.de/ndschles/goldberg/konradsd.htm
- „Schlesisches Ortschaftsverzeichnis”, wydanie 1934 — historyczny spis miejscowości oparty na danych urzędowych. Przyda się do ustalenia ludności, poczty, kolei, urzędu stanu cywilnego, parafii i właściwości sądowej Konradsdorfu. https://archive.org/details/dbc.wroc.pl.005668
- „Die Kirchenbücher Schlesiens beider Confessionen”, Breslau 1902. Bardzo ważna pomoc do ustalenia, jakie księgi parafialne Konradsdorfu istniały i od jakiego okresu były prowadzone. https://archive.org/details/diekirchenbcher00schlgoog Google Books: https://books.google.com/books/about/Die_Kirchenbücher_Schlesiens_beider_Con.html?id=TERBAAAAIAAJ
- MAPSTER — wielka baza historycznych map Polski i dawnych ziem niemieckich. Koniecznie będziemy szukać pod hasłami „Konradsdorf” i „Haynau”, a później porównywać zabudowę wsi, przebieg dróg, młyny, folwark, kościół i majątek. https://igrek.amzp.pl/
- Deutsche Digitale Bibliothek — archiwalna mapa Kreis Goldberg-Haynau w zbiorach Sächsisches Staatsarchiv. To dobry trop do badań kartograficznych. https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/item/JJ4MS6XMTWKLG5ZA6ST3NITJY2RNBKS7
- Deutsche Digitale Bibliothek — „Einwohnerbuch für die Stadt und den Kreis Goldberg (Schlesien) mit den Städten Haynau und Schönau…”, 1943. Świetny materiał na znacznie późniejszy etap: nazwiska mieszkańców, zawody i obraz Konradsdorfu tuż przed końcem wojny. https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/item/JGOQZ7SRIIRYSKWCM4OAHUPUVFHFHLUM
- Deutsche Biographie — Heinrich V, książę legnicki. Dobre opracowanie naukowe do zbudowania kontekstu politycznego osoby wystawcy dokumentu z 1288 roku. https://www.deutsche-biographie.de/sfz29194.html
- Archion — zasoby kościelne dla Kreis Goldberg-Haynau w Evangelisches Zentralarchiv in Berlin. To potencjalnie bardzo ważny kierunek przy późniejszych badaniach ksiąg parafialnych i ludności Konradsdorfu; trzeba jeszcze ustalić dokładny zakres zachowanych ksiąg miejscowej parafii. https://www.archion.de/en/alle-archive/berlin-/-brandenburg/evangelisches-zentralarchiv-in-berlin/kreis-goldberg-haynau-provinz-schlesien